Xosé Manuel Beiras Torrado, nacido en Compostela en 1936, una referencia inexcusable en la vida política, social, cultural y académica de la Galicia contemporánea, acaba de fallecer el 8 de octubre a los 90 años. Militante durante toda su vida por la causa de Galicia, promotor de organizaciones políticas desde los años 60, luchador contra el fascismo y autor de un ensayo clave para analizar las causas de la dependencia del país, su trayectoria contribuye a explicar el rumbo de la nación gallega en las últimas décadas.

Beiras creció en una familia con tradición nacionalista. Su padre, Manuel, fue miembro de las Irmandades da Fala y del Partido Galego. Y su tío Antón Beiras es también uno de los nombres más relevantes en la historia gallega contemporánea por sus avances en oftalmología, así como su esposa, Antía Cal, clave en la renovación pedagógica, o la hermana del propio Xosé Manuel, la oftalmóloga Carme Beiras. La pareja del economista y líder político fue el destacado pintor Aurichu Pereira, que falleció en 2023.

Se formó en esa generación gallega educada por Ramón Piñeiro en los años 50, en la que destacaban junto a él personas como Ramón Lugrís, Gonzalo Rodríguez Mourullo o Xosé Luis Franco Grande, quienes tenían el federalismo y el europeísmo como pilares ideológicos, que Xosé Manuel Beiras conocía de primera mano en sus años franceses.

A principios de los años 60 formó parte del núcleo fundador del Partido Socialista Galego, del que acabó convirtiéndose en el principal líder a finales de la década. Estuvo activo en esta organización hasta después de las elecciones de 1977, cuando problemas de salud le obligaron a abandonar la primera fila de la actividad política, que reanudó en 1982 con la fundación del BNG.

Xosé Manuel Beiras Durante décadas fue una de las caras más reconocibles del BNG, a la que representó como portavoz en la Cámara de Galitzia, siendo en varias ocasiones su candidato a la Presidencia del Gobierno de Galicia durante los años 90 y principios de los 2000. Alrededor de 2012 abandonó la organización, promoviendo la constitución de Anova, que ese mismo año promovió junto con Esquerda Unida una coalición electoral al Parlamento gallego, que nuevamente fue liderada por Beiras con Yolanda Díaz como número dos de la formación.

En 2013, Anova y Esquerda Unida promovieron una coalición electoral para las elecciones gallegas, que volvió a liderar a Beiras con Yolanda Díaz como segunda en la formación. Esta nueva organización fue clave para fortalecer la coalición En Marea, formada por Anova, Esquerda Unida y Pódemos, que fue liderada en las elecciones de 2016 por Luis Villares.

La actividad política de los Bears continuó hasta sus últimos días. Así, en 2024 desempeñó un papel clave en la formación de Anova, apoyando la candidatura del BNG en las elecciones gallegas, participando en diversos eventos electorales junto a la candidata nacionalista Ana Pontón.

Beiras combinou durante décadas o labor político e investigador. Xurista e economista de formación, coordinador da Revista de Economía de Galicia e profesor da Facultade de Económicas da Universidade de Santiago de Compostela (USC), foi o autor de múltiples traballos no eido económico, destacando pola súa relevancia social o volume O atraso económico da Galiza, publicado en 1973 e que ofrece unha análise das causas da dependencia galega.

A actividade intelectual de Beiras estivo marcada ao longo de toda a súa vida pola música e a tradución. Neste sentido, os primeiros traballos neste ámbito datan de finais dos anos 50, vertendo ao galego, entre outras obras, Antígona, de Jean Anouilh, en parcería con Xosé Luís Franco Grande; Os xustos e Cartas dun amigo alemán, de Albert Camus, ou O tempo dun salaio, de Anne Philipe.

«Eu son disciplinado, mais non obediente»

Na última entrevista que concedeu ao semanario Sermos Galiza o pasado ano con motivo do recoñecemento que lle outorgou a AELG —realizada por Marga do Val—, e en relación co seu recoñecido ensaio Exhortación á desobediencia (2013), inspirado na catástrofe do Prestige, na xestión política da mesma e na resposta que deu o pobo galego nas rúas, Beiras sinalaba: «Eu son disciplinado, o que non son é obediente. Era [o ensaio] unha chamada á desobediencia tanto no réxime español como no galego. Moito antes que as prazas polo Estado adiante estivo Nunca Máis, e nisto Galiza tamén foi pioneira».

Comunicado da familia

Tras o pasamento de Xosé Manuel Beiras este 8 de outubro, a súa familia emitiu un comunicado de prensa no que expresou: «Con profunda dor comunicamos o falecemento de Xosé Manuel Beiras Torrado, unha das figuras máis relevantes da historia política galega contemporánea e referente do nacionalismo galego. As persoas que desexen renderlle unha última homenaxe poderán facelo na sala de despedida instalada no Museo do Pobo Galego, en Santiago de Compostela, que permanecerá aberta desde as 12:00 horas do venres 9 de outubro. A familia agradece que se respecte a súa intimidade e non acuda ao domicilio familiar. Convida a participar no acto público de homenaxe, aberto á cidadanía que se vai celebrar  mañá día 9 ás 16 horas no propio Museo. Ao longo do día de hoxe facilitarase información adicional sobre o acto de homenaxe».

Reaccións do mundo político

A morte de Xosé Manuel Beiras provocou unha vaga de reaccións no panorama político galego, con mensaxes de pesar e recoñecemento á traxectoria dunha das figuras máis relevantes do nacionalismo. A portavoz nacional do BNG, Ana Pontón, salientou que «Beiras deixa unha gran pegada en varias xeracións de galegos e galegas, entre as que me inclúo». «Foi para min un referente de coraxe, compromiso e amor por Galiza. Ten un lugar para sempre no corazón e na historia do Pobo galego», expresou, antes de trasladar unha «fonda aperta a Ricardo, Daniel e a toda a familia».

Especialmente emotiva foi a despedida de Martiño Noriega, ex alcalde de Santiago de Compostela e de Teo, fundador xunto a Beiras de Anova-Irmandade Nacionalista, formación da que é dirixente, e amigo persoal do histórico nacionalista. «Polos rueiros da nosa historia marcha paseniño o noso Comandante sen exército para unha revolución», escribiu nada máis coñecer o seu falecemento.

Pola súa parte, o presidente da Xunta da Galiza, Alfonso Rueda, recoñeceu que Beiras «marcou as últimas décadas da vida política de Galicia e intentou aportar o mellor de si mesmo, sen deixar a ninguén indiferente». «O nacionalismo galego perde, sen dúbida, un referente», afirmou, ao tempo que trasladou o seu afecto á familia.

O secretario xeral do PSdeG, José Ramón Gómez Besteiro, definiu o histórico líder nacionalista como «unha das grandes figuras da política galega, cunha pegada fonda na historia do noso país» e lembrou a súa condición de «intelectual comprometido, cunha voz propia, crítica e sempre inconformista». Besteiro destacou que, malia proceder de traxectorias políticas diferentes, ambos compartían «unha visión socialista do mundo e a convicción de que non hai progreso para Galicia sen xustiza social». «O diálogo e o respecto foron sempre o noso punto de encontro», engadiu, antes de despedirse cunha mensaxe persoal: «Quédome coa sorte de terte coñecido, Xosé Manuel».

Tamén Anxo Quintana, quen sucedeu Beiras como portavoz nacional do BNG e foi vicepresidente da Xunta entre 2005 e 2009, reivindicou a súa transcendencia persoal e política. «Vaise unha persoa clave na vida de centos de persoas na Galiza. Supoño que non haberá ninguén que dubide da obriga de homenaxealo», manifestou.

Ás reaccións sumáronse tamén outras figuras do nacionalismo galego, como o deputado do BNG no Congreso Néstor Rego, a alcaldesa de Santiago de Compostela, Goretti Sanmartín, e o rexedor de Pontevedra, Miguel Anxo Fernández Lores.

Falece o economista e histórico dirixente político Xosé Manuel Beiras Torrado